İsmi İşaret Nedir?

İsmi işaret, belirli bir varlığı göstermek için kullanılan, işaret yoluyla anlam kazanan özel bir kelime türüdür. Öncelikle belirtmek gerekir ki, ismi işaret, belirli bir varlığı işaret yoluyla tanımlamak için kullanılan marife (bilinen) isimlerdir. Cümlede anlamı tamamlar; yokluğu cümleyi eksik ve belirsiz hale getirir.

Kısaca ismi işaret, bir şeyin yerini, uzaklığını ve cinsiyetini belirten kelimelerdir. Yakında veya uzakta olabilir; tekil, ikil ya da çoğul olabilir; ayrıca erkek veya dişi varlıklar için de değişebilir.

İsmi İşaret Türleri ve Anlamları

1. Sayı ve Cinsiyete Göre İsmi İşaretler

Tür	Müzekker (Eril)	Müennes (Dişil)	Anlamı
Tekil – Yakın	هٰذَا (hāzā)	هٰذِهِ (hāzihi)	Bu (yakın erkek / kadın varlık)
İkil – Yakın	هَذَانِ (hāzāni), هَذَيْنِ (hāzeyni)	هَاتَانِ (hātāni), هَاتَيْنِ (hāteyni)	Bu iki… (yakın iki varlık)
Çoğul – Yakın	هَؤُلَاءِ (hāʾulāʾi)	هَؤُلَاءِ (hāʾulāʾi)	Bunlar
Tekil – Uzak	ذٰلِكَ (zālike)	تِلْكَ (tilke)	Şu (uzak erkek / kadın varlık)
İkil – Uzak	ذَانِكَ (zānika), ذَيْنِكَ (zeynike)	تَانِكَ (tānike), تَيْنِكَ (teynike)	Şu iki…
Çoğul – Uzak	أُولٰئِكَ (ulāʾike)	أُولٰئِكَ (ulāʾike)	Şunlar (uzakta olan grup)

2. Mekâna Göre İsmi İşaretler

Uzaklık	İsmi İşaret	Anlamı
Yakın	هُنَا (hunā), هَاهُنَا (hāhunā)	Burada
Orta	هُنَاكَ (hunāke)	Orada
Uzak	هُنَالِكَ (hunālika), ثَمَّ (semme), ثَمَّةَ (semmete)	Şurada / uzak bir yerde

3. Uyarı Harfi: هَاءُ التَّنْبِيه

Bazı ismi işaretler “hâ” harfiyle başlar. Bu, dikkat çekmek içindir.
Örnek:

• هٰذَا = hâ + zā = bu
• هٰذِهِ = hâ + zihi = bu (dişi)

İsmi İşaret Örnekleri

Cümle	İsmi İşaret	Anlamı
هٰذَا كِتَابٌ كَبِيرٌ	هٰذَا (bu)	Bu büyük bir kitaptır.
هٰذِهِ مَدْرَسَةٌ جَمِيلَةٌ	هٰذِهِ (bu)	Bu güzel bir okuldur.
هَذَانِ كِتَابَانِ مُفِيدَانِ	هَذَانِ (bu ikisi)	Bu iki kitap faydalıdır.
هَاتَانِ شَجَرَتَانِ مُثْمِرَتَانِ	هَاتَانِ (bu ikisi)	Bu iki ağaç meyvelidir.
أُولٰئِكَ عُمَّالٌ مُجْتَهِدُونَ	أُولٰئِكَ (şunlar)	Şunlar çalışkan işçilerdir.
ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ	ذٰلِكَ (şu)	O kitapta şüphe yoktur. (Bakara: 2)

---

Kur’an-ı Kerim’de İsmi İşaret Örnekleri

• ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ – (Bakara 2)
  → “Şu kitapta şüphe yoktur.”
• تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ – (Bakara 134)
  → “Şu (önceki) ümmet geçti gitti.”
• هَٰذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا – (Hac 19)
  → “Bu iki taraf Rabb’leri hakkında tartıştı.”
• أُولَٰئِكَ عَلَىٰ هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ – (Bakara 5)
  → “Şunlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler.”

---

İsmi İşaretin İ’rabı

İsmi işaretler genelde mahallen mebnîdir (sonu değişmez).
Ancak هَذَانِ ve هَاتَانِ müstesnadır. Çünkü ikil oldukları için

• elifle ref (özne) olur: هذانِ
• yâ ile nasb ve cer (nesne / yer tamlayıcısı) olur: هذينِ

Örnek:

• هٰذَا الْوَلَدُ مُجْتَهِدٌ
  → “Bu çocuk çalışkandır.” (hâ ه = uyarı, zā ذا = mübteda – özne)
• رَأَيْتُ هَاتَيْنِ الطَّالِبَتَيْنِ
  → “Bu iki kız öğrenciyi gördüm.” (هَاتَيْنِ meful bih – nesne konumundadır)

---

İsmi İşaretin Kullanım Alanları

İsmi işaret sadece insanlar için değil; hayvan, nesne, kavram gibi akılsız varlıklar (gayri akiller) için de kullanılır:

Örnekler:

• هٰذَا أَسَدٌ يَحْتَاجُ إِلَى الطَّعَامِ → Bu, yemeğe ihtiyacı olan bir aslandır.
• هٰذَا الْمَكَانُ جَمِيلٌ → Bu yer güzeldir.
• هٰذَا الْكَلَامُ غَيْرُ صَحِيحٍ → Bu söz doğru değildir.

Sonuç

Sonuç olarak ismi işaret, hem konuşma hem de yazı dilinde yer belirleme, yön gösterme ve anlatımı güçlendirme açısından vazgeçilmezdir. Bu kelimeler sayesinde anlatılan şeyin ne olduğu, nerede olduğu, kim olduğu gibi birçok anlam açıkça ortaya çıkar. Gerek Arapça öğreniminde gerekse Kur’an-ı Kerim’i anlamada büyük rol oynar.

anasayfa