Arapça dilinin en dikkat çeken özelliklerinden biri, kuşkusuz ki zengin ve çeşitli dil yapılarıdır. Bu yapılardan biri de şart edatları ile kurulan Arapça şart cümleleridir. Şimdi birlikte bu konuyu tüm yönleriyle inceleyelim.

Arapça Şart Edatları: Şart Üslubu Nedir?

Her şeyden önce, şart üslubu (أسلوب الشرط), Arapça’nın haber verme yollarından biridir. Şart cümlelerinde iki olay birbirine bağlanır: İkinci olayın gerçekleşmesi, birincisinin gerçekleşmesine bağlıdır. Bu ilişkiyi kuran ise şart edatıdır (أداة الشرط).

Şart Kavramının Anlamı

Dilbilimsel olarak “şart” (الشرط)، bir şeyin gerçekleşmesinin başka bir şeye bağlı olduğunu ifade eder. Mantıksal olarak şöyle açıklanabilir: Şart yoksa sonuç da yoktur, ancak şart gerçekleşse bile, bu mutlaka sonucu garanti etmez.

Arapça Şart Edatları Örnekler

Konunun daha iyi anlaşılması için bazı örneklere bakalım:

• إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ.
• Eğer çalışırsan, başarılı olursun.
• مَنْ يَحْتَرِمِ النَّاسَ يَحْتَرِمُوهُ.
• Kim insanlara saygı gösterirse, onlar da ona saygı duyar.
• إِنْ ذَهَبْتَ الْمَدْرَسَةَ بِاسْتِمْرَارٍ سَتَسْتَفِيدْ.
• Eğer okula düzenli gidersen, fayda görürsün.
• مَنْ يَذْكُرِ اللهَ يَذْكُرْهُ.
• Kim Allah’ı anarsa, Allah da onu anar.

Yukarıdaki örneklerde her şart cümlesi üç temel unsurdan oluşur:

1. Şart edatı (أداة الشرط)
2. Şart fiili (فعل الشرط)
3. Cevap cümlesi (جواب الشرط)

İkinci eylem, ancak birinci şart gerçekleştiğinde meydana gelir.

Arapça Şart Cümlesinin Unsurları

Şart Edatı (أداة الشرط)

Şart cümlesinin ilk öğesi olan edatlar, cümledeki iki eylemi birbirine bağlar. Arapça şart edatları iki gruba ayrılır:

• Cezmeden şart edatları (أدوات الشرط الجازمة)
• Cezmetmeyen şart edatları (أدوات الشرط غير الجازمة)

Cezmeden Arapça Şart Edatları ve İ’rabı

Cezmeden edatlar, cümlede hem şart fiilini hem de cevap fiilini cezmeder (yani fiillerin son harfleri harekeyle değişir). Bu edatlar harf ya da isim olabilir.

Harf Olanlar:

1. إِنْ – “Eğer”

Örnek:
إِنْ تَذْهَبْ إِلَى الْمَدْرَسَةِ، تَتَعَلَّمْ.
Eğer okula gidersen, öğrenirsin.

İ‘rab:

• إِنْ: Harf-i şart, cezmeden, irabdan mahalli yoktur.
• تَذْهَبْ: Mazî anlamda muzari fiil, şart fiilidir, cezimlidir (sükûn ile).
• تَتَعَلَّمْ: Cevab-ı şart fiilidir, cezimlidir.

İsim Olanlar:

2. مَنْ – “Kim”

Örnek:
مَنْ يَصْدُقْ، يُحَبَّهُ النَّاسُ.
Kim doğru konuşursa, insanlar onu sever.

İ‘rab:

• مَنْ: İsm-i şart, mebnî bir kelimedir, mahallen merfûdur.
• يَصْدُقْ: Muzari fiil, şart fiilidir, cezimlidir.
• يُحَبَّهُ: Muzari fiil, cezmedilmiş cevab-ı şarttır.
• Akıl sahibi için kullanılır
• Fiile göre ya müpteda, ya haber ya da mef‘ul olur.

3. مَا – “Ne”

Örnek:
مَا تَزْرَعْ، تَحْصُدْ.
Ne ekersen, onu biçersin.

İ‘rab:

• مَا: Mebnî ism-i şart, mahallen merfû.
• تَزْرَعْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• تَحْصُدْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Akılsız varlıklar için kullanılır
• Mübteda ve meful bih olarak gelebilir.

4. مَهْمَا – “Her ne”

Örnek:
مَهْمَا تَقْرَأْ، تَسْتَفِدْ.
Ne okursan oku, fayda sağlarsın.

İ‘rab:

• مَهْمَا: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb.
• تَقْرَأْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• تَسْتَفِدْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Akılsız varlıklar için kullanılır

5. مَتَى – “Ne zaman”

Örnek:
مَتَى تَسْتَيْقِظْ، تَلْحَقْ بِالدِّرَاسَةِ.
Ne zaman kalkarsan, derse yetişirsin.

İ‘rab:

• مَتَى: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb.
• تَسْتَيْقِظْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• تَلْحَقْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Zaman zarfı olarak kullanılır

6. أَيَّانَ – “Hangi zaman”

Örnek:
أَيَّانَ تَسْفِرْ، أُسَافِرْ مَعَكَ.
Hangi zaman yolculuk edersen, seninle yolculuk yaparım.

İ‘rab:

• أَيَّانَ: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb.
• تَسْفِرْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• أُسَافِرْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Zaman zarfı olarak kullanılır

7. أَيْنَ – “Nerede”

Örnek:
أَيْنَ تَجْلِسْ، أَجْلِسْ مَعَكَ.
Nerede oturursan, seninle otururum.

İ‘rab:

• أَيْنَ: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb
• تَجْلِسْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• أَجْلِسْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Mekân zarfı olarak kullanılır

8. أَيْنَمَا – “Nerede olursa olsun”

Örnek:
أَيْنَمَا تَذْهَبْ، أَذْهَبْ مَعَكَ.
Nereye gidersen, seninle giderim.

İ‘rab:

• أَيْنَمَا: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb
• تَذْهَبْ: Şart fiili, cezimli.
• أَذْهَبْ: Cevap fiili, cezimli.
• Mekân zarfı olarak kullanılır

9. أَنَّى – “Nerede / nasıl”

Örnek:
أَنَّى تَكُنْ، أَجِدْكَ.
Nerede olursan ol, seni bulurum.

İ‘rab:

• أَنَّى: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb
• تَكُنْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• أَجِدْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Mekân zarfı olarak kullanılır

10. حَيْثُمَا – “Her nerede”

Örnek:
حَيْثُمَا تَذْهَبْ، تَجِدْ أَصْدِقَاءَ.
Nereye gidersen, arkadaşlar bulursun.

İ‘rab:

• حَيْثُمَا: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb
• تَذْهَبْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• تَجِدْ: Cevap fiili, muzari, cezimli.
• Mekân zarfı olarak kullanılır

11. كَيْفَمَا – “Nasıl olursa olsun”

Örnek:
كَيْفَمَا تُعَامِلِ النَّاسَ، يُعَامِلُوكَ.
İnsanlara nasıl davranırsan, onlar da sana öyle davranır.

İ‘rab:

• كَيْفَمَا: Mebnî ism-i şart, mahallen mansûb
• تُعَامِلْ: Şart fiili, muzari, cezimli.
• يُعَامِلُوكَ: Cevap fiili, muzari, meczum (nun düşmüştür)
• Hal(durum) bildirir.

12. أَيُّ – “Herhangi bir / hangi”

Örnek:
أَيُّ وَلَدٍ يَجْتَهِدْ، يَنْجَحْ.
Hangi çocuk çalışırsa, başarılı olur.

İ‘rab:

• أَيُّ: İsm-i şart, muzaftır ve mahal bakımından merfûdur.
• وَلَدٍ: Muzâfun ileyh, mecrûr.
• يَجْتَهِدْ: Şart fiili, cezimli.
• يَنْجَحْ: Cevap fiili, cezimli.
• Bağlama göre değişir – zaman zarfı, mekân zarfı, hal veya nesne olabilir

Cezmetmeyen Arapça Şart Edatları ve Kullanımı

Bu edatlar şart cümlesini kurar ama fiilleri cezmetmez. Genellikle geçmiş zamanı ya da genel bir durumu ifade ederler. En bilinenleri:

• لَوْ: Şartın ve sonucun her ikisinin de imkânsız olduğunu ifade eder.
  Örnek:
  لَوْ حَارَبُوا لَانْتَصَرُوا.

Eğer savaşsalardı, kazanırlardı.

• أَمَّا: Detaylandırma ve vurgulama amacı taşır.
  Örnek:
  أَمَّا عَلِيٌّ فَمَا تَأَخَّرَ.

Ali’ye gelince, hiç gecikmedi.

• لَوْلَا: Cevabın gerçekleşmesini, şartın gerçekleşmesine bağlar.
  Örnek:
  لَوْلَا الْكِتَابَةُ مَا حُفِظَ التُّرَاثُ.

Eğer yazı olmasaydı, miras korunmazdı.

• لَوْمَا: “لَوْلَا” ile aynı anlamda kullanılır.
  Örnek:
  لَوْمَا الْأُمُّ لَضَاعَ الْأَبْنَاءُ.

Eğer anne olmasaydı, çocuklar kaybolurdu.

• إِذَا، كُلَّمَا، لَمَّا: Zaman zarfı olarak kullanılır ve şart anlamı taşır.
  Örnek:
  إِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ.

Kuran okunduğunda ona kulak verin.

Arapça Şart Edatları : Sonuç ve Değerlendirme

Sonuç olarak, Arapça şart edatları, dilin mantıksal yapısını anlamak ve düzgün cümleler kurmak için hayati öneme sahiptir. Cümledeki sebep-sonuç ilişkisini net bir biçimde ortaya koyarlar. Gerek cezmeden, gerekse cezmetmeyen şart edatları, Arapça’nın zengin dil yapısını destekleyen unsurlardır.

Eğer Arapça öğrenme sürecindeyseniz, bu edatları örnekleriyle birlikte ezberlemek ve bolca alıştırma yapmak, dil üzerindeki hâkimiyetinizi güçlendirecektir.

anasayfa