Arapça dil bilgisi açısından oldukça önemli bir konu olan ismi mevsul, belirli bir varlığa işaret eden ve ardından gelen cümleyle tamamlanan özel bir isim türüdür. Daha açık bir ifadeyle, ismi mevsul, kendisinden önce zikredilen belirli bir şeyi ifade eder ve ardından gelen cümleye “صلة الموصول (sıletü’l-mevsûl)” denir. Cümlenin anlamı ancak bu sıla cümlesi ile tamamlanabilir.
İsmi Mevsul ile Kullanılan Cümle Türleri
İsmi mevsul ile birlikte gelen sıla cümlesi farklı şekillerde olabilir. Bunlar:
1. İsim Cümlesi Örneği (جملة اسمية)
أَتَسْتَبْدِلُونَ ٱلَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِٱلَّذِي هُوَ خَيْرٌ؟
Bakara Suresi
Türkçesi:
Siz, daha hayırlı olanı bırakıp daha değersiz olanla mı değiştiriyorsunuz?
Burada “ٱلَّذِي” ismi mevsulüdür ve kendisinden sonra gelen cümle bir isim cümlesidir: “هُوَ أَدْنَىٰ” ve “هُوَ خَيْرٌ”
2. Fiil Cümlesi Örneği (جملة فعلية)
تِلْكَ ٱلْفَتَاةُ هِيَ ٱلَّتِي نَجَحَتْ.
Türkçesi:
O kız, başarıya ulaşan kişidir.
“ٱلَّتِي” ismi mevsulüdür ve onu izleyen cümle fiille başladığı için fiil cümlesidir: “نَجَحَتْ”
3. Şibhi Cümle (جار ومجرور) Örneği
وَلَهُنَّ مِثْلُ ٱلَّذِي عَلَيْهِنَّ
Bakara Suresi
Türkçesi:
Kadınların lehine, onlar üzerindeki (haklar) kadar hak vardır.
“ٱلَّذِي” ismi mevsulüdür ve ardından gelen جار ومجرور (edatla başlayan ifade) olan “عَلَيْهِنَّ” onun şibhi cümlesi (yarım cümle) olan “sıla”sıdır.
4. Şibhi Cümle (ظرف) Örneği
هَلْ غَادَرَتِ ٱلطَّالِبَةُ ٱلَّتِي عِندَكُمْ؟
Türkçesi:
Sizde olan öğrenci ayrıldı mı?
“ٱلَّتِي” ismi mevsulüdür, ardından gelen “عِندَكُمْ” bir zarf ifadesidir (mekân belirten), bu da ismi mevsulün sıla cümlesi olarak zarfla kurulmuş şibhi cümle örneğidir.
Bu örneklerde görüldüğü gibi, ismi mevsulün ardından gelen cümle türü fiil cümlesi, isim cümlesi ya da şibhü cümle olabilir. Bu da konunun ne kadar esnek olduğunu göstermektedir.
İsmi Mevsul Çeşitleri
İsmi mevsuller temelde özel (hâssa) ve genel (müşterek) olmak üzere ikiye ayrılır.
1. Özel İsmi Mevsuller (الأسماء الموصولة الخاصة)
Bu tür ismi mevsuller, insan ya da varlıkların sayı ve cinsiyetine göre özel olarak kullanılır:
- الَّذِي: Tekil erkek için (akıllı ya da akılsız)
- اللَّذَانِ / اللَّذَيْنِ: İkili erkek
- الَّذِينَ: Çoğul erkek (akıllı)
- الَّتِي: Tekil dişi (akıllı veya akılsız)
- اللَّتَانِ / اللَّتَيْنِ: İkili dişi
- اللَّائِي / اللَّاتِي / اللَّوَاتِي: Dişi çoğul (akıllı)
Özel İsmi Mevsul Örnekleri
- ٱلَّذِي – Tekil, erkek (akıllı veya değil): جَاءَ ٱلطَّالِبُ ٱلَّذِي نَجَحَ فِي ٱلِٱمْتِحَانِ.
Sınavda başarılı olan öğrenci geldi. - ٱللَّذَانِ / ٱللَّذَيْنِ – İkili, erkek: رَأَيْتُ ٱلرَّجُلَيْنِ ٱللَّذَيْنِ سَافَرَا إِلَى مَكَّةَ.
Mekke’ye seyahat eden iki adamı gördüm. - ٱلَّذِينَ – Çoğul, erkek (akıllı): كَرَّمْنَا ٱلطُّلَّابَ ٱلَّذِينَ تَفَوَّقُوا فِي ٱلدِّرَاسَةِ.
Başarılı olan öğrencileri onurlandırdık. - ٱلَّتِي – Tekil, dişi: هٰذِهِ ٱلْمَرْأَةُ ٱلَّتِي زَارَتْنَا أَمْسِ.
Bu, dün bizi ziyaret eden kadındır. - ٱللَّتَانِ / ٱللَّتَيْنِ – İkili, dişi: قَابَلْتُ ٱلْبِنْتَيْنِ ٱللَّتَيْنِ رَبِحَتَا ٱلْمُسَابَقَةَ.
Yarışmayı kazanan iki kızı gördüm. - ٱللَّائِي / ٱللَّاتِي / ٱللَّوَاتِي – Çoğul, dişi: سَاعَدْنَا ٱلنِّسَاءَ ٱللَّاتِي يُرِدْنَ ٱلتَّعَلُّمَ.
Öğrenmek isteyen kadınlara yardım ettik.
2. Genel (Müşterek) İsmi Mevsuller (الأسماء الموصولة العامة المشتركة)
Bu tür ismi mevsuller, sayı ya da cinsiyet fark etmeksizin kullanılabilir:
- مَنْ: Akıllı varlıklar için
- مَا: Akılsız varlıklar için
- ذُو: (الَّذِي anlamında) Akıllı ve akılsız için
- أَلْ: İsmi mevsul anlamında kullanılan “el”
- ذَا: Akıllı ya da akılsız için; ancak işaret anlamında olmamalı ve “من” veya “ما”dan sonra gelmelidir.
Genel ve Ortak İsmi Mevsul Örnekleri
- مَنْ – Akıllı varlıklar için (erkek/dişi – tekil/çoğul): أُكْرِمُ مَنْ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ ٱلْعِلْمِ.
İlim yolunda çaba göstereni onurlandırırım. - مَا – Akılsız varlıklar için (her cins): أَحْفَظُ مَا تَعَلَّمْتُهُ فِي ٱلْمَدْرَسَةِ.
Okulda öğrendiğim şeyleri ezberliyorum. - أَلْ – İsmi mevsul anlamında kullanılan “el”: إِنَّ ٱلصَّادِقَ يَفُوزُ فِي ٱلنِّهَايَةِ.
Gerçekten doğru olan kişi sonunda kazanır.
(Buradaki “ٱلصَّادِقَ” kelimesi ismi mevsul anlamında kullanılmıştır.) - ذُو (الَّذِي anlamında, özel isim olan “ذو” değil): أَكْرِمْ ذُو ٱلْفَضْلِ وَٱلْعِلْمِ.
Fazilet ve bilgi sahibi olanı onurlandır. - ذَا – “من” veya “ما”dan sonra gelen ve işaret anlamı taşımayan: مَنْ ذَا ٱلَّذِي يُقْرِضُ ٱللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا؟
(Kimdir o) Allah’a güzel bir borç verecek olan?
(Bakara, 245. ayetten alıntı)
Sıla Cümlesi – Sıletü’l-Mevsûl (صلة الموصول) Nedir?
Sıla cümlesi, ismi mevsulden hemen sonra gelen ve onun anlamını tamamlayan cümledir. Bu cümle şu şekillerde olabilir:
1. Fiil Cümlesi Örneği:
“ٱعْبُدُوا رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمْ”
(البقرة ٢١)
Türkçesi:
“Sizi yaratan Rabbinize ibadet edin.”
Burada ٱلَّذِي ismi mevsuldür, ardından gelen خَلَقَكُمْ (sizi yarattı) fiil cümlesidir ve bu, sıla cümlesidir.
2. İsim Cümlesi Örneği:
“أَتَسْتَبْدِلُونَ ٱلَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِٱلَّذِي هُوَ خَيْرٌ؟”
(البقرة ٦١)
Türkçesi:
“Daha hayırlı olanı bırakıp daha değersiz olanı mı tercih ediyorsunuz?”
Burada iki tane ٱلَّذِي ismi mevsulü vardır.
Birincisinin sılası: هُوَ أَدْنَىٰ (o daha düşüktür).
İkincisinin sılası: هُوَ خَيْرٌ (o daha hayırlıdır).
Her ikisi de isim cümlesidir.
3. Şibhi Cümle (Câr ve Mecrûr) Örneği:
“وَلَهُنَّ مِثْلُ ٱلَّذِي عَلَيْهِنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ”
(البقرة ٢٢٨)
Türkçesi:
“Kadınların lehine, onlar üzerindeki haklar kadar (hak) vardır; örfe uygun olarak.”
ٱلَّذِي ismi mevsulüdür.
Sıla cümlesi: عَلَيْهِنَّ (onların üzerindeki).
Bu bir car ve mecrûr yapıdır, yani şibhi cümledir.
4. Şibhi Cümle (Zarf) Örneği:
“هَلْ سَافَرَ ٱلضَّيْفُ ٱلَّذِي عِندَكَ؟”
Türkçesi:
“Sende bulunan misafir gitti mi?”
ٱلَّذِي ismi mevsulüdür.
Sıla cümlesi: عِندَكَ (senin yanında).
Bu bir zarf (mekân zarfı) cümlesidir ve şibhi cümle sayılır.
İsmi Mevsul konusunda dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
- Cümle anlamca ve lafzen haber cümlesi olmalıdır.
Örnek: ﴾إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا﴿
“Şüphesiz Allah, güzel iş yapanın mükâfatını zayi etmez.”
Burada “مَنْ” ismi mevsuldür.
Ardından gelen “أَحْسَنَ عَمَلًا” fiil cümlesi, sıla cümlesidir ve haber bildirir yapıdadır.
- Dinleyiciye yabancı olmayan, bilinen bir unsur olmalıdır.
Örnek: قُمْتُ بِٱلْوَاجِبِ ٱلَّذِي تَخَلَّيْتَ عَنْهُ
“Senin terk ettiğin görevi ben yaptım.”
“ٱلَّذِي” ismi mevsuldür.
Sıla cümlesi “تَخَلَّيْتَ عَنْهُ” (onu sen terk ettin) ifadesidir ve muhatap için belirli bir anlam taşır.
- Sıla cümlesinde ismi mevsule dönen bir zamir bulunmalıdır.
Örnek: جَاءَ ٱلَّذِي أَكْرَمْتَهُ
“İkram ettiğin kişi geldi.”
Burada “أَكْرَمْتَهُ” (ona ikram ettin) cümlesindeki “هُ” zamiri, “ٱلَّذِي” ismi mevsulüne geri döner (ona bağlanır).
Bu zamir, sıla cümlesi içinde ismi mevsulün anlamını tamamlar.
İsmi Mevsul İ‘râbı (İrabı) Nasıl Yapılır?
İsmi mevsul genellikle mebnî (yani sonunda hareke değişmeyen sabit) olur. Ancak “اللذان/اللذين” ve “اللتان/اللتين” gibi ikililer mu‘rab olup hâline göre değişiklik gösterir.
Genel Kurallar:
- İsmi mevsulün irabı, cümledeki konumuna göre belirlenir:
- رفع (raf): özne
- نصب (nasb): nesne
- جر (cerr): mecrur
- Sıla cümlesi iraba tabi değildir, yani “mahallen mu‘rab değildir”.
Örneklerle Açıklama:
1. İsmi mevsulun mecrûr (cer edilmiş) hâli:
تَعَلَّمْتُ فِي ٱلْبَيْتِ ٱلَّذِي يُوجَدُ جَنُوبَ ٱلنَّهْرِ
“Nehir güneyinde bulunan evde öğrendim.”
- “الَّذِي”: mecrur sıfat, sükûn üzere mebnî
- “يُوجَدُ”: sıla cümlesi, irabı yoktur.
- ٱلَّذِي burada, ٱلْبَيْتِ kelimesine sıfat olarak gelmiş, mecrûr (cer hâlinde) bir sıfat tamlamasıdır.
- “يُوجَدُ جَنُوبَ ٱلنَّهْرِ” kısmı ise sıla cümlesidir ve fiil cümlesidir.
2. İsmi mevsulun merfû‘ (özne) hâli:
ذَهَبَ ٱلَّذِي تَحَدَّثْتَ مَعَهُ
“Kendisiyle konuştuğun kişi gitti.”
- “الَّذِي”: merfû‘, sükûn üzere mebnî
- “تَحَدَّثْتَ مَعَهُ”: sıla cümlesi
- ٱلَّذِي, özne konumundadır; yani merfû‘dur.
- Sıla cümlesi: “تَحَدَّثْتَ مَعَهُ” – onunla konuştun.
3. Mu‘rab ismi mevsul örneği (ikili):
ٱشْتَرَيْتُ ٱلْكِتَابَيْنِ ٱلَّذَيْنِ أُحِبُّهُمَا
“Sevdiğim iki kitabı satın aldım.”
- “اللَّذَيْنِ”: mansub hâlinde, yâ harfiyle irab edilir.
- ٱلَّذَيْنِ, tesniye (ikilik) olduğu için mu‘rabdır (bina değil), burada mansûbdur (nesne konumunda).
- Sıla cümlesi: “أُحِبُّهُمَا” – ikisini seviyorum.
جَاءَتِ ٱلسَّيِّدَتَانِ ٱلَّتَانِ شَاهَدْتُهُمَا
“Daha önce gördüğüm iki hanımefendi geldi.”
- “اللَّتَانِ”: merfû‘ hâlinde, elif ile irab yapılır.
- ٱلَّتَانِ, müennes (dişil) tesniyedir ve burada merfû‘ (özne konumunda).
- Sıla cümlesi: “شَاهَدْتُهُمَا مِنْ قَبْلُ” – onları daha önce görmüştüm.
Bir yanıt yazın